MAMIT KHAW CHANCHIN
- Upa H.Darhmingliana
Kum 1985-a Mamitin KTP General Conference kan dawn atanga kum 25-na ah chiah KTP General Conference kan han thleng leh tur hi a danglam ve hrim hrim a, a phurawm danglam ve tlat mai. Kum 1985-a kan dawn khan Mamitah Motor lian a la lut lova, Dapchhuah atanga Mamit (Km 26) kha ke-in an kal hlawm a nia. Nula ho chau lutuk leh hrehawm ti khan Mamit an lo thlen veleh ‘haw leh ang’ an han ti ringawt a, tumah haw leh nghal chu an awm ta lo. Central KTP Committee-in Conference a thlirletna ah chuan, “Motor lian luh theih lohna ah chuan KTP General Conference hi nghah tawh loh ni rawh se” an ti ni tain ka hria. Kha Conference-a kalte kha chuan ke-a an kal nasat thu bakah kha Conference-a kan hlimzia te kha sawi zel tak maw !
Mamit khaw indin tan dan :
Mamit khaw lo din tan dan hi theih ang angin kan han chhui ve na a, a din tirh laia awm ve kawm tur an awm tawh lova, chutiah laiin vanneihthlak takin Upa Z.Sangliana hnen atangin lehkha ziak hlui tak mai, a pu in a hlan chhawn Ni 20.10.1958 vela ziak ni awm tak kan hmu hlauh mai a, chumia ziak ang chuan hetiang hian a ziak dan ngai ngaiin hetiang hi a ni :
“Mamit ram hi Darlianthuama Zadeng hian Major HWG Cole a hnenah Ram an dil a. Kolasib Lal Vankhuma leh Saithuami Luangmual Lal a pa Nikhama a ni a, an pathum hian an hmu theuh a, hei hi a pa tan a dil a ni. A nuta pa Raltawnan ram chu a luah chhawng ta a. Lalhmingthanga Vawngawn Lal hian a hriat dan min hrilh a, chu chu ka copy ta a ni.
Mamit ram hmutu Darlianthuama
Mamit ram hmuh ni Kum 1908 November
Mamit ram luah ni 5 January 1909”
Vachhe tlang :
Mamit tlang dung hi Vachhe tlang dung tih a ni a, a hming put chhan lehkha ziak hlui tak kan hmuhah chuan hetiang hian a inziak :
“Pu Khawzakulha Zadeng Lal kha kum 1740 hun lai khan Vachhetlangah khuan khua in 460 neiin an awm tih kan hria a ni. Vachhetlang an tih na chhan chu a tlang sang lai liamah khuan a khamah Thangfenpabawp an tih ang deuh hi a tam em em, Hmanlai upa khan Vachhia an nih hi an ti thin a, Vachhetlang an tih phah ta a ni. Tin, 1745 Khawzakulha a lo thi ta a, a ram chu vai lo len hnuin Manga thlah Lal Hrangkhupa te Lalsavuta ten an nei ta a, Vachhe tlang an tih fo hi a sang em a vur te a tla thin a, tin, 1908 atangin Zotlang a ti ta a ni.”
Zotlang hi Mamit leh Dampui inkar kawng tlang sang lai saw a ni a, hemi tlak lam kawngpui atanga Km 1 leh a chanveah sawn thelret kung lian tak mai – Sanga pa thelret a awm a, helai hmun velah hian lungphun engemaw zat hmuh tur a la awm nghe nghe a ni.
Mamit khaw hming put chhan :
Mamit khaw hming phuah chhan hi sawi dan hrang hrang a awm a, a dik ber hriat a har khawp mai. Thawnthu nena inzawm deuhva sawi pawh a awm a, Sawi dan pakhatah chuan : “Mamit khua dinna hmasa chu tuna Hmunsam Veng Biak I n (Presbyterian) chhim lam hi a ni a, chuta an awm lai chuan Charkawn saw ngaw thim rup ‘Ramhuai liam kawn’ an ti a. Zanah Chakai chhita an kalin MATHE a tam em em a, meichher a bawh mit thak thei a, a men pawh a men hleih theih loh va, maimitchhin a ngai a, “Maimitchhin kawn” an ti ta a, Khua a lo din tirh chuan Maimit an ti phawt a (Hei hi Indopui 1940-1945 vel pawh khan Maimit ti hian an la lam fo a ni) Tun hnu ah, engtik lai atang emaw khan Mamit an ti maiin an sawi. Heng ka mi rawnte hi Mamit mi hlun an ni a, kei chuan ka pawm ber mai” (Upa H.Kaphranga sawi dan- Mamit khaw hming put chhan by K.Dova). Upa H.Kaphranga hian Mamit pa hlun, Pu Zakhuma (RIP) te, Upa Tlangliana (RIP) hnen atanga a hriat a ni .
“Mi thenkhat chuan Mamit khaw hming hi khaw ram tihna a ni a, chu chu Darlawng ho tawng, a luah hmasatu hi Hrangkhawl lam pang an ni a, khaw ram tawh luah an ni a,an ti a, Mi thenkhat chuan an tuipuiin ni ngeiah an ngai a. Chu chu a hmanlai lo khawp mai. U Zakhuma (RIP) kha Mamita awm hmasa, Lal ruala Mamita lut hi an ni a, Lal ruala lut hi In 7 vel an ni awm e.. Ka pu (ka nu pa) pawh hi an lut ve a. U Zakhuma sawi dan chuan, ‘Mamit awmzia chu Mathe hi a tam a. Thal April thla velah te hian meichher han chhit pawh bawh hlum khawp hian an tam a, chumi hming chawi chu a ni, Ka pu-in a ti,’a ti. Pu Zakhuma pa thlan chu Mamit Hmunsam Biak In kawtah sawn, lungphun lian hlai pui a awm thin. Maimit tih hi kan naupan lai pawhin upate sawi chu ka hria ” .
“Mi thenkhat leh chuan hman laia Maimite Thi chharna a ni a, chu chu a hming put chhan a ni, an ti a. Thenkhat chuan an ring viau a, hei hi chu a thawnthu em mai a, ka pawm lo.”
“U Zakhuma’n a pu sawi atanga a hriat dan hi Mamit hming put chhanah chuan mi awih lo lam ni mahse kei chuan ka ring ber mai. A dang hi chu a thawnthu em mai a, ka pawm vak lo.” (Interviewwith Upa Sangkunga on 3.12.2009)
“Mamit leh a chhehvel (Mizoram khawthlang lamah) hian tun hmain Hrangkhol chu an lo awm tawh ngei a, Hrangkhol thenkhat chu Reng Lal belin Tripura lamah an chhuk a, Hrangkhol thenkhat leh Biate ho erawh chu Haflong (North Cachar, Assam) lamah an kal thung a ni. Hrangkhol tawngah chuan “Maimit” tih hi ‘duh loh kalsan’ ‘rauh san’ tihna a ni a. Puithuna thil engemaw avanga awm duh tawh loh avanga kalsan/rauh san tihna a ni. Hei hi a hming putchhan chu niin ka hria. Hming ziah dan leh lam dan hi chu a danglam ve fo mai. Calcutta tih pawh Kolkata tih ang deuh hian”. ( Interview Through Phone with Pu B.K.Hrangkhol, Tripura M.L.A- Dt. 2 & 3.2.2010)
Kohhran dinhmun :
Mamita Kohhran a din tan dan tak hi hriat a har hle a, Pastor Phawka fanu chuan a pa diary atangin Kum 1917 khan Baptisma chang an awm tih a sawi a, chuvang chuan Kum 1917 hi Mamita Kohhran din tan kumah pawm a ni. Upa Sangkunga nu leh pa, Vankhuma (N.Sabual Kohhran Upa) leh Rengsailovi (Sailoteii) te hi Mamita Kristian Dana innei hmasa ber an ni. (Interview with Upa Sangkunga – 3.12.2009).
Mamit khaw chhungah hian Kohhran /Denomination hengte hi an awm mek :
1) Presbyterian Kohhran – (Mamit Bial ah Kohhran – 3, Mamit Hmunsam Bialah Kohhran – 4)
2) Mizoram Baptist Kohhran – Chhim Veng leh Emmanuel
3) Roman Catholic Church,
4) United Penticostal Church (NEI)- Mizo Veng leh H/S Veng,
5) United Penticostal Church (MZ)- High School Veng leh Hqrs (Mizo Veng)
6) Isua Krista Kohhran- Chhim Veng leh Hmar Veng,
7) Seventh Day Adventist,
Church of God (Seventh Day)
9) Salvation Army
10) Judaism ( Chhawngkaw 2 vel an awm)
Mamita Kohhran hrang hrangte hian ‘Kohhrang hrang hrang Joint Committee’ (KHJC) din a. Chhiatni thatni ah hian an intawiawm thin a. A bik takin Mitthi an awmin thlanmual panna kawngah KHJC hruaitute (Kohhran tina hruaitute) hi kuang hmaah kalin Thlanmual thlengin hma an hruai thin a ni.
Presbyterian Kohhran dinhmun :
Mamit Khawpui chhungah hian Pastor Bial hnih a awm a, a hmar lam – Mamit Pastor Bialah hian khaw chhungah Kohhran 3 leh khaw pawnah Kohhran 2 leh Branch Church 4 an awm a. A chhim lam Mamit Hmunsam Pastor Bial-ah hian khawchhungah Kohhran 4 leh khaw pawnah Kohhran 3 an awm. Mamit Hmunsam Pastor Bial hi Kum 1995 khan Mamit Bial atanga indang a ni. Mamit Khaw chhunga Kohhran In leh Member zat :
Bial Kohhran In Member
Mamit Bial 442 2162
Mamit Hmunsam Bial 417 2065
Total 859 4227
Sawrkar inrelbawlna lam :
Mamit hi tun hma atangin Sawrkar hmun pawimawh tak a lo ni tawh thin a, zawi zawia thang chho zelin Civil Sub-Division hmunpui atangin March 11, 1998 khan Aizawl West District hming pu-in District Headquarters ah hlankai a ni a, hemi hnu hian Mamit District tia vuah a ni leh a ni. Hetianga Sawrkar hmun pawimawha dah a nih hian nasa takin a khua pawhin hma a sawn phah a ni. District Headquarters a nih ang takin la famkim lo mahse, hmasawn lam a pan zel a ni.
Deputy Commisioner-a lo awm tawhte:
1. Pu Z.Lalhmingliana MCS 24.4.1998 – 28.1.2000
2. Pu C.S.Kapliana MCS 28.1.2000 – 31.1.2002
3. Pu H.Lalhmuaka MCS 31.1.2002 – 12.4.2002
4. Pu Nghaklianmawia MCS 12.4.2002 – 17.8.2006
5. Pu R.Saikhuma MCS 17.8.2006 – 15.9.2006
6. Pu Lalengmawia MCS 15.9.2006 – 25.6.2008
7. Pu Zothankhuma IAS 25.6.2008 – till date
Zirna In dinhmun :
Mamitah hian Primary School atanga College thleng zirna a awm a. Zirna In dimhmun chu hetiang hi a ni:
Govt. Primary School – 7 , SSA Upgraded School (Eng. Medium) -1 (P/S & M/S inkawp), Govt. Middle School – 4, High School – 2: Government leh Adhoc-Aided a awm a, Govt. Higher Secondary School a awm a, Govt. College a awm bawk. Tin, English Medium – 3 : Presbyterian English Medium School (Mamit Bial), Brighter English Academy (Pvt) leh St.Francis Of Assissi School (Roman Catholic)- Kg to Class X a awm bawk.
Kum 1956 khan Primary School din a ni a, Private a nih laia Zirtirtu chu Pu Chaltawna a ni a, Government a nih hnua Zirtirtu hmasa ber chu Pu T.S Liana a ni. Middle School hi Private-a din a nih laia Headmaster chu Pu K.Saibela a ni a, a hnuah Pu K.Thannghinga a ni leh a. ‘Ram a lo buai khan Kawrthaha Govt. Middle School chu Sipai awmna hmuna dah a him zawka ngaiin Sawrkarin Kum 1967 June thla khan Mamit-ah a suan chho a, Kawrthaha a awm laia Headmaster Pu R.Zahlira (Mamit Kohhran Upa ni ta) hi Headmaster ni nghalin Mamit Private M/S a Zirtirtu Qualified te chu Zirtirtu-ah lak nghal an ni a, chungte chu : Pu K.Thannghinga (Upa), Pu J.Thangmura (RIP) leh Pi Rozami (RIP) te an ni.’ (Interview with Upa R.Zahlira Hdm (Rtd)
Awle, heng bak pawh hi sawi tur tam tak a la awm. Mamit hi Mizoram District Headquarters zingah Motor kawngpuiin a pawhna la rei lo ber a ni hial awm e,chuti chungin khaw thang chak tak a ni a. Lirthei a luh hma hian Rangva In leh Tile In engemaw zat a ding hman a ni.
Khawtlang hruaitute leh Sawrkar thahnemngaihna avang te, Pathian mite tawngtaina avangin Pathianin he khawtlang hi a tungding a, khaw dang aia ropui bikna engmah nei lo kha tun dinhmunah hian kan lo ding ta. A chhunga chengten Pathian kan tih a, a duhzawnga kan awm chuan hma kan sawn zel ang tih hi kan beiseina a ni.
Mamit vul zel rawh se.